Kearifan lokal dalam praktik sosial-religius: Kajian tradisi Berateb Kampung masyarakat Kuala Alam

https://doi.org/10.56113/takuana.v4i1.118

Authors

Sekolah Tinggi Agama Islam Negeri Bengkalis, Indonesia
×

Prayugo Prayugo

Sekolah Tinggi Agama Islam Negeri Bengkalis, Indonesia
Sekolah Tinggi Agama Islam Negeri Bengkalis, Indonesia
×

Muhajir Muhajir

Sekolah Tinggi Agama Islam Negeri Bengkalis, Indonesia
Sekolah Tinggi Agama Islam Negeri Bengkalis, Indonesia
×

Amrizal Amrizal

Sekolah Tinggi Agama Islam Negeri Bengkalis, Indonesia

Abstract

This study aims to uncover the values of local wisdom embedded in the Berateb Kampung tradition of the Kuala Alam village community in Bengkalis Regency. As a religious cultural heritage practiced since 1960, Berateb Kampung is performed annually as a communal prayer for protection, well-being, and the reinforcement of Islamic brotherhood (ukhuwah islamiyah). Using a qualitative approach and ethnographic method, data were collected through interviews, observations, and documentation. The findings reveal that Berateb Kampung is not merely a ritual but a symbolically rich practice that embodies social interaction, religious devotion, and spiritual reflection. Viewed through George Herbert Mead’s theory of symbolic interactionism, the tradition demonstrates how social meaning is shaped through collective symbolic action. From an Islamic legal perspective, the practice aligns with the concept of ‘urf (custom) and is acceptable as long as it does not contradict established religious texts (nash syar’i). Ultimately, Berateb Kampung represents a form of local wisdom that harmonizes religious and cultural values, preserves communal identity, and deserves safeguarding in the face of modern challenges.

Keywords


Berateb Kampung, local wisdom, symbolic interactionism, ‘urf, Malay society.

References

Apriyani, Nur, Muhammad Yusuf, and Mardan Mardan. “Konsep Ukhuwah Dalam Al-Qur’an.” Kumpulan Artikel Pendidikan Anak Bangsa (Kapasa) : Jurnal Pendidikan, Sosial dan Humaniora 4, no. 2 (August 8, 2024): 77–89.

Arif, Mahmud. “Hermeneutika Al-Qur’an Dr. Ali Abdul Halim Mahmud (W. 2014) Dalam Mengembangkan Tafsir Pendidikan Islam.” Jurnal Pendidikan Agama Islam 13, no. 1 (April 23, 2017): 65–88.

Chairul, Arni. “Kearifan lokal dalam tradisi Mancoliak anak pada masyarakat adat Silungkang.” Jurnal Penelitian Sejarah dan Budaya 5, no. 2 (2019): 172–188.

Efendi, Erwan, Farah Fadila, Khairi Tariq, Teguh Pratama, and Wardatul Azmi. “Interaksionisme Simbolik Dan Prakmatis.” Da’watuna: Journal of Communication and Islamic Broadcasting 4, no. 3 (April 1, 2024): 1088–1095.

Gegana, Tomi Adam, and Abdul Qodir Zaelani. “Pandangan Urf Terhadap Tradisi Mitu Dalam Pesta Pernikahan Adat Batak.” El-Izdiwaj: Indonesian Journal of Civil and Islamic Family Law 3, no. 1 (June 24, 2022): 18–32.

Helmina, Helmina. “Eksistensi Ratib Saman sebagai kearifan lokal dalam mempengaruhi sosial budaya keberagamaan masyarakat Tanjung Pauh pada era modern.” Islamika : Jurnal Ilmu-Ilmu Keislaman 16, no. 1 (2016): 1–16.

Hendra, Tomi, Siti Amalia Nur Adzani, and Kori Lilie Muslim. “Dakwah Islam Dan Kearifan Budaya Lokal: Konsep Dan Strategi Menyebarkan Ajaran Islam.” Journal of Da’wah 2, no. 1 (June 24, 2023): 65–82.

Husna, Husna, Maudi Indriani, Mukarromah Mukarromah, and Restu Khaliq. “Nilai Nilai Kearifan Lokal Generasi Millenial Di Kota Banjarmasin.” Al-Hiwar Jurnal Ilmu dan Teknik Dakwah 10, no. 1 (July 28, 2022): 29–37.

Japarudin, Japarudin. “Tradisi Bulan Muharam di Indonesia.” Tsaqofah dan Tarikh: Jurnal Kebudayaan dan Sejarah Islam 2, no. 2 (December 29, 2017): 167.

Mansur, Muhammad. “Makna Dan Urgensinya Berateb Kampung Masyarakat Kuala Alam,” August 26, 2024.

Michael, Turnwait Otu. “Sociological Interventions for the Diphtheria Outbreak in Nigeria: Addressing Misconceptions, Cultural Biases, and Promoting Vaccination.” EUREKA: Social and Humanities, no. 1 (January 31, 2024): 65–74.

Njatrijani, Rinitami. “Kearifan lokal dalam perspektif budaya kota Semarang.” Gema Keadilan 5, no. 1 (October 1, 2018): 16–31.

Parhi, Nurmu’izzatin Zaharatul, and Muh Rizwan Azzahidi. “Pendekatan ‘Urf Dalam Studi Islam (Adat Nyongkolan Pada Suku Sasak Dalam Studi Islam) | MANAZHIM” 4, no. 1 (August 1, 2022): 517–531.

Putri, Nabila, and Jamilus Jamilus. “Pengembangan Manajemen Sumber Daya Manusia Dalam Era Digital Di Lembaga Kelas Lancar Mengaji Private.” Jurnal Al-Kifayah: Ilmu Tarbiyah dan Keguruan 2, no. 2 (August 30, 2023): 324–331.

Rafli, Jhonatan, Clerine Clarisa Anatasyah, Olivia Sukmawati, Berliana Ath Thahirah, and Reva Apriliyanti. “Transformasi Sistem Adat Masyarakat Baduy Dalam Menghadapi Modernisasi.” Jurnal Retentum 7, no. 1 (March 31, 2025): 143–149.

Robi’ah, Robi’ah, and Riki Astafi. “Nilai-Nilai Religius Dalam Tradisi Mandi Kumbo Taman Dalam Adat Perkawinan Melayu Bengkalis.” EKOMA : Jurnal Ekonomi, Manajemen, Akuntansi 3, no. 3 (February 24, 2024): 120–128.

Rohmawati, Ari, Meiwatizal Trihastuti, Anis Suryaningsih, and Habib Ismail. “Potrait of Social Interaction among the Vilagers in the Perspective of George Herbet Mead’s Symbolic Interactionalism Theory.” International Journal on Advanced Science, Education, and Religion 4, no. 1 (March 14, 2021): 41–49.

Rosaliza, Mita, Tengku Syarifah Dzikra Hanania, and Tengku Abyan Hanif. “Bele Kampung Sekodi: Interaksionisme Simbolik.” Jurnal Ilmu Budaya 21, no. 1 (September 11, 2024): 61–87.

Samsir, Ahmad. “Makna Dan Urgensinya Berateb Kampung Masyarakat Kuala Alam,” August 26, 2024.

Siswanto, Siswanto, Hamengkubowono Hamengkubuwono, and Dika Agustina. “Nilai-Nilai Pendidikan Agama Islam Dalam Tradisi Ratib Samman Di Desa Batu Panco Kecamatan Curup Utara.” Tafhim Al-’Ilmi 12, no. 2 (March 31, 2021): 264–270.

Suhardi, Untung, Ni Gusti Ayu Ketut Kurniasari, I. Wayan Kantun Mandara, and Rustang Rustang. “Opini Umat Hindu Indonesia Dalam Membangun Brand Image Candi Prambanan Sebagai Pusat Rumah Ibadah Dunia.” Purwadita : Jurnal Agama dan Budaya 8, no. 2 (September 9, 2024): 101–120.

Suleman, Zulfitri Zulkarnain. “Kuasa Adat Bertumpu Syara’: Dinamika Perjumpaan Hukum Islam Dan Budaya Lokal Di Gorontalo.” Al-Mabsut : Jurnal Studi Islam dan Sosial 17, no. 2 (2023): 249–263.

Suroyo, Suroyo, Bima Maulana Putra, and Sri Ratnawati. “The Analysis of Islamic Theology Toward Mandi Safar Ritual in Akit Tribal Bengkalis-Riau.” Analisa: Journal of Social Science and Religion 7, no. 1 (July 19, 2022): 93–108.

Syamira, Syamira, and Susilawati Susilawati. “Nilai Pendidikan Agama Islam Dalam Tradisi Bele Kampung Di Desa Sekodi Kecamatan Bengkalis Kabupaten Bengkalis.” Al-Amin: Jurnal Ilmu Pendidikan dan Sosial Humaniora 1, no. 2 (August 13, 2024): 152–159.

Zainuddin, Faiz. “Telaah Adat dan Urf sebagai sumber hukum Islam.” LISAN AL-HAL: Jurnal Pengembangan Pemikiran Dan Kebudayaan 9, no. 2 (n.d.): 389–406.

Downloads

Full Text Download

Published

May 23, 2025

How to Cite

Prayugo, P., Muhajir, M., & Amrizal, A. (2025). Kearifan lokal dalam praktik sosial-religius: Kajian tradisi Berateb Kampung masyarakat Kuala Alam. Takuana: Jurnal Pendidikan, Sains, Dan Humaniora, 4(1), 20–32. https://doi.org/10.56113/takuana.v4i1.118

License


All published content in Takuana: Jurnal Pendidikan, Sains, dan Humaniora is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License (CC BY NC SA 4.0). This license allows others to share, copy, redistribute, and adapt the work for non-commercial purposes, as long as proper credit is given to the original author(s) and source, and any derivative works are distributed under the same license.

Attribution must include a clear citation of the original work and a statement indicating whether any changes were made. Commercial use is not permitted under this license and there is no additional legal or technological restrictions may be applied. For more information about the license terms and permissible use, please refer to the full license text available here.